Kto jedzie z Argos na południe, tuż przed Myloi mija niski różowy budynek z wysokimi oknami. Na jego ścianie Herakles walczy z Hydrą. Prawie nikt się tu nie zatrzymuje. A jednak właśnie tutaj, przynajmniej na razie, kończy się historia licząca tysiące lat. Wszystko, czym jest Myloi, od pierwszych domów po samą nazwę, zaczęło się od jednego: od źródła, które nigdy nie wysycha.

Woda z gór

Źródła Lerny biją u stóp Pontinosu, nagiego wzgórza nad wsią. Woda pokonuje długą drogę. Wsiąka w ziemię na płaskowyżach Arkadii, w okolicach Tripoli i Stymfalii, płynie pod ziemią przez wapień i wypływa ponownie właśnie tutaj. Ten sam system krasowy zasila też źródło Kefalari koło Argos i podmorskie źródła Anavalos koło Kiveri.

Lerna jest wyjątkowa: źródło wypływa około metra nad poziomem morza i daje wodę przez cały rok, średnio około tysiąca litrów na sekundę. Kefalari we wrześniu często wysycha. Lerna nie.

Pierwsi ludzie i pierwsze opowieści

Ta niezawodna woda przyciągnęła tu pierwszych rolników już w neolicie. Na niskim wzniesieniu przy źródłach kolejne pokolenia budowały domy na ruinach poprzednich. Tak powstało wzgórze osadnicze Lerny, a na nim, we wczesnej epoce brązu, słynny Dom Dachówek.

Starożytni Grecy nadali tej wodzie własną mitologię. Posejdon miał sprawić, że źródła wytrysnęły dla Amymone, córki Danaosa. W bagnie, które tworzyły, mieszkała Hydra zabita przez Heraklesa. A obok źródeł leżało Jezioro Alkyońskie, które podobno nie miało dna.

Dawna rycina zatytułowana „Lernæan Marsh”: szeroka równina nad morzem z kilkoma postaciami na pierwszym planie
Dawna rycina zatytułowana „Lernæan Marsh”: szeroka równina nad morzem z kilkoma postaciami na pierwszym planie Visit Myloi collection
Widok na Myloi w latach 50.: dachy z dachówki i kościół z dzwonnicą na pierwszym planie, kręty strumień ze źródeł Lerny, nowy dach nad wykopaliskami wśród pól, a w tle zatoka
Widok na Myloi w latach 50.: dachy z dachówki i kościół z dzwonnicą na pierwszym planie, kręty strumień ze źródeł Lerny, nowy dach nad wykopaliskami wśród pól, a w tle zatoka Courtesy of Harvard Fine Arts Library, Digital Images & Slides Collection

Młyny: skąd Myloi ma swoją nazwę

Po 1212 roku, za panowania Franków, w Lernie zbudowano pierwsze młyny wodne. Mieliły zboże siłą wody ze źródeł.

Po 1687 roku Peloponez przeszedł pod władzę Wenecji, a Wenecjanie znacznie rozbudowali młyny:

  • zbudowali duże, połączone ze sobą sklepione spichlerze;
  • wyposażyli młyny w nowe urządzenia mielące;
  • w 1698 roku zbudowali też wytwórnię prochu napędzaną wodą;
  • wokół całego kompleksu, Afentiki Myli („młynów panów”), wznieśli kamienną tamę z narożnymi wieżami. Tworzyła ona sztuczne jezioro, które zbierało wodę ze źródeł Lerny i z potoku Pontinos.

Młyny zaopatrywały Nafplio w mąkę. Wokół nich powstały domy dla młynarzy i pracowników, a osiedlali się tu także rolnicy szukający bezpieczeństwa. Tak narodziła się osada: Młyny Wodne Lerny. Od nich pochodzi nazwa dzisiejszej wsi: Myloi, czyli „młyny”.

Za czasów osmańskich młyny nadal pracowały. Od 1715 roku młynarzy chroniła niewielka turecka straż. Młyny należały najpierw do Kapudana Paszy, później do beja Nafplio. Brytyjski podróżnik William Leake widział w 1806 roku dwie grupy młynów:

  • jedną napędzały źródła u stóp Pontinosu;
  • drugą woda z jeziora Amymone, tuż nad morzem, przy małej przystani z magazynami.

W 1810 roku Francuz Barbié du Bocage naliczył ich sześć.

1825: bitwa o młyny

Ponieważ młyny żywiły Nafplio i strzegły drogi na południe, miały znaczenie strategiczne. 13 czerwca 1825 roku kilkuset Greków pod wodzą Makriyannisa, Ypsilantisa i Mavromichalisa broniło młynów przed armią Ibrahima Paszy i utrzymało pozycję.

Po uzyskaniu niepodległości (1830) niektóre młyny nadal się obracały. Jeszcze w latach 90. XIX wieku szkocki uczony James Frazer widział młyn „na brzegu”, do którego wciąż kierowano dużą część wody ze źródła.

Pocztówka „Η Λέρνη ορωμένη εκ του λόφου Ποντίνου” (Lerna widziana ze wzgórza Pontinos): strumienie wijące się przez mokradła
Pocztówka „Η Λέρνη ορωμένη εκ του λόφου Ποντίνου” (Lerna widziana ze wzgórza Pontinos): strumienie wijące się przez mokradła Visit Myloi collection

Kolej, bagno i archeolodzy

W 1886 roku kolej z Argos dotarła do Myloi. Od 1892 roku linia biegła dalej w góry, do Tripoli. Tory i główna droga zostały poprowadzone między podnóżem Pontinosu a źródłami.

W latach 50. XX wieku Amerykanin John L. Caskey prowadził wykopaliska w Lernie. Opisał wzgórze jako leżące na południowym brzegu „strumienia Amymone, który płynie krótkim biegiem od źródła Lerny do zatoki”. Na zdjęciach z tamtych lat widać jeszcze bagna, strumień, sady i pola zboża. Tak wyglądało to miejsce tuż przed tym, jak wszystko się zmieniło.

1960: od młyna do pompy

Pod koniec lat 50. równowaga wodna równiny Argos się załamała:

  • do 1958 roku wypompowywano mniej wód podziemnych, niż uzupełniał deszcz;
  • potem studnie zaczęły wyrastać jak grzyby po deszczu, bo rozwijała się uprawa cytrusów i owoców;
  • poziom wód gruntowych spadł, woda morska wdarła się w głąb lądu, a pola zasoliły się i zostały porzucone.

Około 1960 roku trzy ministerstwa powołały razem z FAO (agendą ONZ) specjalną komisję. Odpowiedź tamtych czasów brzmiała: wielkie źródła, Kefalari i Lerna, mają nawadniać równinę.

Tak w 1960 roku, tuż przy głównym źródle, zbudowano Α' Αντλιοστάσιο Λέρνης, pierwszą przepompownię Lerny. Według tablicy na ścianie:

  • 4 zespoły pompowe;
  • 5000 m³ wody na godzinę, mniej więcej tyle, ile daje samo źródło;
  • do nawadniania 11 500 stremm (ok. 1150 hektarów) w Myloi, Skafidaki, Kefalari i Argos.

Działa to tak: przepompownia tłoczy wodę trzema grubymi rurami prosto w górę zbocza Pontinosu, do małej wieży ciśnień. Stamtąd poziomy kanał biegnie wzdłuż zbocza, tuż nad domami Myloi. Jedna odnoga prowadzi na południe w stronę Kiveri, druga na północ w stronę Kefalari. Domy poniżej czerpią z niego wodę do ogrodów, a boczne kanały nawadniają gaje pomarańczowe.

Przez stulecia woda spływała w dół, by obracać młyny. Teraz pompowano ją w górę, by rosły sady. Młyny przekazały swoją pracę pompie.

Dawniej (ok. 1700–1900): woda spływa w dół

12345
  1. Źródła Lerny u stóp Pontinosu
  2. Jezioro młyńskie za wenecką tamą z narożnymi wieżami
  3. Młyn wodny
  4. Sklepione magazyny przy przystani
  5. Woda spływa do morza

Od 1960 roku: woda jest pompowana w górę

12345678
  1. Źródło i stawek źródlany
  2. Przepompownia z 1960 roku
  3. Trzy rurociągi tłoczne w górę zbocza
  4. Mała wieża ciśnień
  5. Poziomy kanał wzdłuż zbocza, na północ (Kefalari, Argos) i na południe (Kiveri), z odgałęzieniami do ogrodów
  6. Gaje cytrusowe
  7. Podziemny wodociąg do Nafplio i Argos
  8. To, co zostaje, spływa do morza
Schematyczny przekrój wybrzeża w Myloi, nie w skali. Na podstawie Leake’a (1806), Eforatu Starożytności Argolidy i Koch Piettre (2019). Rysunek: Visit Myloi

Przepompownia należy do ΤΟΕΒ Κεφαλαρίου–Άργους, lokalnej organizacji irygacyjnej.

Kolorowy slajd: duże stado kóz przy wodzie źródeł, w tle sady
Kolorowy slajd: duże stado kóz przy wodzie źródeł, w tle sady Visit Myloi collection

Woda dla miast

Wkrótce woda z Myloi popłynęła też z kranów w całym regionie:

  • początek lat 60.: Nafplio czerpie wodę pitną ze źródła Amymone w Myloi, podziemnym rurociągiem;
  • 1963–1966: służba rolna próbuje uzupełniać wody podziemne zimową wodą z Lerny i Kefalari przez około 60 studni (zarzucono to w latach 1967–68);
  • 1967–1972: ponieważ Lerna i Kefalari w żadnym razie nie wystarczają, zaczyna się wykorzystywać podmorskie źródła Anavalos koło Kiveri. Ich główny kanał ma zbiornik wyrównawczy o pojemności 30 000 m³ na skraju Myloi;
  • 1988: Nafplio zaczyna brać wodę także ze źródła Lerny;
  • 2003: również Argos dostaje wodę pitną z Lerny.

Źródło pod presją

Tymczasem wokół źródeł wiercono coraz więcej odwiertów. Około 2009 roku pewien geolog naliczył ich około 570 w rejonie Myloi–Skafidaki–Kefalari. Dawne wspólne sieci popadły w zaniedbanie.

  • 2008: latem źródło daje mniej niż 400 m³ na godzinę.
  • 2013: plan gospodarowania wodami proponuje przeniesienie cmentarza znad źródła i umieszczenie rozproszonych przy źródle pomp w budynku przepompowni z 1960 roku. W 2020 roku rada regionu stwierdza, że tak się nie stało.
  • sierpień 2025: źródło, które nigdy nie wysychało, „nie daje ani kropli wody”. Pompy dla Nafplio i Argos stają.
  • czerwiec 2026: po mokrej zimie źródła znów osiągają około 65%.

A dziś: Herakles na murze

Tak dziś wygląda różowy budynek z 1960 roku: przepompownia w miejscu, gdzie wszystko się zaczęło. Na jego ścianach artyści, wśród nich ZEM tattoo z Nafplio, namalowali Heraklesa i Hydrę. Mural istnieje co najmniej od czerwca 2025 roku. Tekst obok brzmi jak ostrzeżenie. Hydra oznacza naszą własną chciwość i błędy, a „podeptaliśmy każdą więź z przeszłością, bez żadnej wizji, i skończyliśmy ślepi”. Pod spodem widnieje wers Sofoklesa: ślepy jesteś na uszy, umysł i oczy.

Trudno wymyślić lepsze przesłanie dla tego miejsca. Hydrze w miejsce każdej odciętej głowy wyrastały dwie nowe. U źródła Lerny każde rozwiązanie przynosi nowy problem.

Spokojna woda wśród trzcin przy źródłach Lerny, z drewnianą kładką i zatoką w tle
Spokojna woda wśród trzcin przy źródłach Lerny, z drewnianą kładką i zatoką w tle Visit Myloi

Zobacz sam: krótki spacer śladem 800 lat budowli wodnych

  1. Wenecka tama wzdłuż wybrzeża Myloi. Zachował się spory fragment tamy młyńskiej, rozpoznawalny po starannym murze i twardej zaprawie.
  2. Pozostałości budynków młynarzy wzdłuż starej drogi Argos–Tripoli, biegnącej przez wieś.
  3. Przepompownia z 1960 roku przy drodze Argos–Tripoli, z muralem. Za nią leży stawek źródlany.
  4. Źródła Lerny i cerkiew Agios Dimitrios, około stu metrów dalej na południe.
  5. Trzy rurociągi tłoczne i kanał na zboczu Pontinosu, nad wsią.
  6. Wykopaliska w Lernie, gdzie wszystko się zaczęło.

Źródła

  • Eforat Starożytności Argolidy, «Τείχος της Βενετικής Περιόδου» i «Αρδευτικό έργο Ανάβαλου» (2023): argolisculture.gr.
  • W. M. Leake, Travels in the Morea II (1830), s. 472–473; J. G. Frazer, Studies in Greek Scenery, Legend and History, rozdz. XXXIV; J. L. Caskey, Hesperia 23 (1954), s. 3–4.
  • R. Koch Piettre, „Invoking the water of Lerna”, Les Études classiques 87 (2019), s. 301 (za Barbié du Bocage, 1810): lesetudesclassiques.be.
  • K. Gkonis i D. Basiakos, Σύλληψη πηγών Αναβάλου Αργολίδας, praca dyplomowa, Politechnika Ateńska (ΕΜΠ), 1978: itia.ntua.gr.
  • P. Ntontos, artykuły o wodzie Argolidy (2009, 2011); Αναγνώστης (2021, 2026); Αργολικές Ειδήσεις (sierpień 2025).
  • Plan gospodarowania wodami dorzeczy wschodniego Peloponezu GR03 (2013); Rada Regionu Peloponez, uchwała 75/2020: diavgeia.gov.gr; Ministerstwo Rolnictwa, odpowiedź dla parlamentu (2018).
  • Tablica informacyjna na przepompowni (zdjęcie Visit Myloi, 2026).

Wiesz coś więcej o budowie przepompowni około 1960 roku, o dawnych młynach albo o muralu? A może masz zdjęcia? Daj znać Visit Myloi.