Wie vanaf Argos naar het zuiden rijdt, ziet net voor Myloi een laag, roze gebouw met hoge ramen. Op de gevel vecht Herakles met de Hydra. Bijna niemand stopt. Toch staat hier het voorlopige eindpunt van een verhaal van duizenden jaren. Want alles wat Myloi is, van zijn eerste huizen tot zijn naam, begon met één ding: een bron die nooit opdroogt.

Water uit de bergen

De bronnen van Lerna liggen aan de voet van de Pontinos, de kale heuvel boven het dorp. Het water komt van ver. Het zakt weg op de hoogvlakten van Arcadië, rond Tripoli en Stymfalia, stroomt onder de grond door het kalksteen en komt hier weer boven. Hetzelfde karstsysteem voedt ook de bron van Kefalari bij Argos en de onderzeese bronnen van Anavalos bij Kiveri.

Wat Lerna bijzonder maakt: de bron welt op ongeveer een meter boven zeeniveau en geeft het hele jaar door water, gemiddeld zo'n duizend liter per seconde. Kefalari valt in september vaak droog. Lerna niet.

De eerste mensen en de eerste verhalen

Dat betrouwbare water trok in het neolithicum de eerste boeren naar deze plek. Op een lage verhoging bij de bronnen bouwden generaties huizen op de resten van hun voorgangers. Zo ontstond de woonheuvel van Lerna, met in de vroege bronstijd het beroemde Huis van de Dakpannen.

De oude Grieken gaven het water een eigen mythologie. Poseidon zou de bronnen hebben laten opwellen voor Amymone, de dochter van Danaos. In het moeras dat ze vormden, woonde de Hydra die Herakles versloeg. En bij de bronnen lag het Alcyonische meer, dat geen bodem zou hebben.

Oude gravure met de titel “Lernæan Marsh”: een brede vlakte aan zee met een paar figuren op de voorgrond
Oude gravure met de titel “Lernæan Marsh”: een brede vlakte aan zee met een paar figuren op de voorgrond Visit Myloi collection
Uitzicht over Myloi in de jaren 50: pannendaken en een kerk met klokkentoren op de voorgrond, het kronkelende beekje van de bronnen van Lerna, het nieuwe dak boven de opgraving tussen de velden, en daarachter de golf
Uitzicht over Myloi in de jaren 50: pannendaken en een kerk met klokkentoren op de voorgrond, het kronkelende beekje van de bronnen van Lerna, het nieuwe dak boven de opgraving tussen de velden, en daarachter de golf Courtesy of Harvard Fine Arts Library, Digital Images & Slides Collection

De molens: hoe Myloi zijn naam kreeg

Na 1212, onder de Franken, werden bij Lerna de eerste watermolens gebouwd. Ze maalden graan op de kracht van het bronwater.

Na 1687 kwam de Peloponnesos onder Venetië. De Venetianen breidden de molens flink uit:

  • ze bouwden grote, aaneengesloten overwelfde graanpakhuizen;
  • ze zetten nieuwe maalwerken in de molens;
  • in 1698 bouwden ze er ook een kruitmakerij die op het water draaide;
  • rond het hele complex, de Afentiki Myli (de molens van de heren), kwam een stenen dam met hoektorens. Die vormde een kunstmatig meer, dat het water van de bronnen van Lerna en van de Pontinos-beek verzamelde.

De molens voorzagen Nafplio van meel. Rond het complex kwamen huizen voor de molenaars en hun personeel. Ook boeren die hier veiligheid zochten, trokken erheen. Zo groeide een nederzetting: de Watermolens van Lerna. Daaraan dankt het huidige dorp zijn naam: Myloi, "molens".

Onder de Ottomanen bleven de molens in gebruik. Vanaf 1715 bewaakte een kleine Turkse wacht de molenaars. De molens waren eerst van de Kapudan Pasha, later van de Bey van Nafplio. De Britse reiziger William Leake zag in 1806 twee groepen molens:

  • de ene groep werd gedreven door de bronnen aan de voet van de Pontinos;
  • de andere door het water uit het meer van Amymone, vlak aan zee, bij een klein haventje met pakhuizen.

In 1810 telde de Fransman Barbié du Bocage er zes.

1825: de slag bij de molens

Omdat de molens Nafplio voedden en de weg naar het zuiden bewaakten, waren ze strategisch. Op 13 juni 1825 verdedigden een paar honderd Grieken onder Makriyannis, Ypsilantis en Mavromichalis de molens tegen het leger van Ibrahim Pasha, en ze hielden stand.

Na de onafhankelijkheid (1830) bleven sommige molens nog draaien. Zelfs in de jaren 1890 zag de Schotse geleerde James Frazer nog een molen "aan de kust". Er werd toen nog altijd een groot deel van het bronwater naartoe geleid.

Ansichtkaart “Η Λέρνη ορωμένη εκ του λόφου Ποντίνου” (Lerna gezien vanaf de heuvel Pontinos): beekjes die door het moeras kronkelen
Ansichtkaart “Η Λέρνη ορωμένη εκ του λόφου Ποντίνου” (Lerna gezien vanaf de heuvel Pontinos): beekjes die door het moeras kronkelen Visit Myloi collection

Spoorweg, moeras en archeologen

In 1886 bereikte de spoorlijn uit Argos Myloi. Vanaf 1892 liep ze verder, de bergen in naar Tripoli. Spoor en hoofdweg werden tussen de voet van de Pontinos en de bronnen door geleid.

In de jaren 1950 groef de Amerikaan John L. Caskey Lerna op. Hij beschreef de opgravingsheuvel als liggend aan de zuidoever van "de beek Amymone, die haar korte loop van de bron van Lerna naar de golf aflegt". Op foto's uit die tijd zie je nog moerassen, de beek, boomgaarden en graanvelden. Zo zag het eruit vlak voordat alles veranderde.

1960: van molen naar pomp

Eind jaren 1950 sloeg het waterevenwicht in de Argolische vlakte om:

  • tot 1958 werd er minder grondwater opgepompt dan er door regen bijkwam;
  • daarna schoten de putten als paddenstoelen uit de grond, voor de groeiende citrus- en fruitteelt;
  • het grondwater zakte, zeewater drong het land binnen, en akkers verziltten en werden verlaten.

Rond 1960 zetten drie ministeries met de FAO van de Verenigde Naties een commissie op. Het antwoord van die tijd: de grote bronnen, Kefalari en Lerna, moesten de vlakte gaan bevloeien.

Zo werd in 1960, vlak bij de hoofdbron, het Α' Αντλιοστάσιο Λέρνης gebouwd, het eerste pompstation van Lerna. Volgens het bord op de gevel:

  • 4 pompen;
  • 5.000 m³ water per uur, ongeveer zoveel als de bron zelf geeft;
  • om 11.500 stremmata (ca. 1.150 hectare) te bevloeien in Myloi, Skafidaki, Kefalari en Argos.

Het werkt zo: het gemaal perst het water door drie dikke buizen recht de Pontinos op, naar een klein watertorentje. Van daaruit loopt een horizontaal kanaal langs de berghelling, net boven de huizen van Myloi. Eén tak gaat naar het zuiden richting Kiveri, de andere naar het noorden richting Kefalari. De huizen eronder tappen er water af voor hun tuinen, en zijtakken bevloeien de sinaasappelboomgaarden.

Waar het water eeuwenlang naar beneden stroomde om molens te laten draaien, werd het nu omhoog gepompt om boomgaarden te laten groeien. De molens hebben hun functie overgedragen aan de pomp.

Vroeger (ca. 1700–1900): het water stroomt naar beneden

12345
  1. De bronnen van Lerna aan de voet van de Pontinos
  2. Het molenmeer achter de Venetiaanse dam met hoektorens
  3. Een watermolen
  4. Overwelfde pakhuizen bij het haventje
  5. Het water stroomt naar zee

Sinds 1960: het water wordt omhoog gepompt

12345678
  1. De bron en de bronvijver
  2. Het gemaal van 1960
  3. Drie persleidingen de helling op
  4. Het watertorentje
  5. Het horizontale kanaal langs de helling, naar het noorden (Kefalari, Argos) en het zuiden (Kiveri), met aftakkingen naar de tuinen
  6. Citrusboomgaarden
  7. De ondergrondse drinkwaterleiding naar Nafplio en Argos
  8. Wat overblijft, stroomt naar zee
Schematische doorsnede van de kust bij Myloi, niet op schaal. Gebaseerd op Leake (1806), de Ephorie van Oudheden van Argolida en Koch Piettre (2019). Tekening: Visit Myloi

Het gemaal is van de ΤΟΕΒ Κεφαλαρίου–Άργους, de plaatselijke irrigatie-organisatie, een soort waterschap.

Kleurendia van een grote kudde geiten bij het water van de bronnen, met boomgaarden erachter
Kleurendia van een grote kudde geiten bij het water van de bronnen, met boomgaarden erachter Visit Myloi collection

Water voor de steden

Het water van Myloi ging al snel ook naar de kranen in de regio:

  • begin jaren 1960: Nafplio haalt zijn drinkwater uit de bron van Amymone in Myloi, via een ondergrondse leiding;
  • 1963–1966: de landbouwdienst probeert met het winterwater van Lerna en Kefalari het grondwater aan te vullen via zo'n 60 putten (in 1967–68 gestopt);
  • 1967–1972: omdat Lerna en Kefalari bij lange na niet genoeg zijn, worden de onderzeese bronnen van Anavalos bij Kiveri benut. Het grote kanaal daarvan heeft een buffervijver van 30.000 m³ aan de rand van Myloi;
  • 1988: Nafplio gaat ook water uit de bron van Lerna halen;
  • 2003: ook Argos krijgt zijn drinkwater uit Lerna.

Een bron onder druk

Intussen kwamen er rond de bronnen steeds meer boorputten bij. Rond 2009 telde een geoloog er zo'n 570 in het gebied Myloi–Skafidaki–Kefalari. De oude gezamenlijke netten raakten verwaarloosd.

  • 2008: de bron levert in de zomer minder dan 400 m³ per uur.
  • 2013: een waterbeheerplan stelt voor de begraafplaats boven de bron te verplaatsen en de losse pompen bij de bron onder te brengen in het gebouw van het gemaal van 1960. In 2020 constateert de regioraad dat dat niet is gebeurd.
  • augustus 2025: de bron die nooit opdroogde, "geeft geen druppel water". De pompen voor Nafplio en Argos vallen stil.
  • juni 2026: na een natte winter staan de bronnen weer op ongeveer 65%.

En nu: Herakles op de muur

Zo staat dat roze gebouw van 1960 er vandaag bij: een gemaal op de plek waar het allemaal begon. Op de gevel hebben kunstenaars, onder wie ZEM tattoo uit Nafplio, Herakles en de Hydra geschilderd. De schildering bestaat in elk geval sinds juni 2025. De tekst ernaast leest als een waarschuwing. De Hydra staat voor onze eigen hebzucht en fouten, en "we hebben elke band met het verleden vertrapt, zonder visie, en zijn blind geworden". Onderaan staat een regel van Sophocles: blind ben je, aan oren, verstand en ogen.

Het is moeilijk om op deze plek een betere boodschap te bedenken. De Hydra kreeg twee nieuwe koppen voor elke kop die je afhakte. Bij de bron van Lerna komt er voor elke oplossing een nieuw probleem bij.

Stilstaand water tussen het riet bij de bronnen van Lerna, met een houten loopbrug en de golf erachter
Stilstaand water tussen het riet bij de bronnen van Lerna, met een houten loopbrug en de golf erachter Visit Myloi

Zelf kijken: een korte wandeling langs 800 jaar waterwerken

  1. De Venetiaanse dam langs de kust van Myloi. Er staat nog een flink stuk van de molendam, herkenbaar aan het zorgvuldige metselwerk en de harde specie.
  2. Resten van de molenaarsgebouwen langs de oude weg Argos–Tripoli, die door het dorp loopt.
  3. Het gemaal van 1960 aan de weg Argos–Tripoli, met de muurschildering. Erachter ligt de bronvijver.
  4. De bronnen van Lerna en de kerk Agios Dimitrios, zo'n honderd meter zuidelijker.
  5. De drie persleidingen en het kanaal op de helling van de Pontinos, boven het dorp.
  6. De opgraving van Lerna, waar het allemaal begon.

Bronnen

  • Εφορεία Αρχαιοτήτων Αργολίδας, «Τείχος της Βενετικής Περιόδου» en «Αρδευτικό έργο Ανάβαλου» (2023): argolisculture.gr.
  • W. M. Leake, Travels in the Morea II (1830), p. 472–473; J. G. Frazer, Studies in Greek Scenery, Legend and History, hfst. XXXIV; J. L. Caskey, Hesperia 23 (1954), p. 3–4.
  • R. Koch Piettre, "Invoking the water of Lerna", Les Études classiques 87 (2019), p. 301 (met Barbié du Bocage, 1810): lesetudesclassiques.be.
  • Κ. Γκόνης & Δ. Μπασιάκος, Σύλληψη πηγών Αναβάλου Αργολίδας, diplomascriptie ΕΜΠ, 1978: itia.ntua.gr.
  • Π. Ντόντος, artikelen over het water van de Argolis (2009, 2011); Αναγνώστης (2021, 2026); Αργολικές Ειδήσεις (augustus 2025).
  • Stroomgebiedbeheerplan Oost-Peloponnesos GR03 (2013); Regioraad Peloponnesos, besluit 75/2020: diavgeia.gov.gr; ministerie van Landbouw, antwoord aan het parlement (2018).
  • Het informatiebord op het gemaal (foto Visit Myloi, 2026).

Weet u meer over de bouw van het gemaal rond 1960, de oude molens of de muurschildering? Of heeft u er foto's van? Laat het Visit Myloi weten.