Όποιος οδηγεί από το Άργος προς τα νότια, λίγο πριν από τους Μύλους περνά δίπλα από ένα χαμηλό ροζ κτίριο με ψηλά παράθυρα. Στον τοίχο του ο Ηρακλής παλεύει με την Ύδρα. Σχεδόν κανείς δεν σταματά. Κι όμως, εδώ έχει φτάσει, προς το παρόν, μια ιστορία χιλιάδων χρόνων. Ό,τι είναι σήμερα οι Μύλοι, από τα πρώτα σπίτια ως το ίδιο το όνομα, ξεκίνησε από ένα πράγμα: μια πηγή που δεν στερεύει ποτέ.

Νερό από τα βουνά

Οι πηγές της Λέρνας αναβλύζουν στους πρόποδες του Ποντίνου, του γυμνού λόφου πάνω από το χωριό. Το νερό έρχεται από μακριά. Χάνεται στα οροπέδια της Αρκαδίας, γύρω από την Τρίπολη και τη Στυμφαλία, κυλά υπόγεια μέσα στον ασβεστόλιθο και βγαίνει ξανά εδώ. Το ίδιο καρστικό σύστημα τροφοδοτεί και την πηγή του Κεφαλαρίου κοντά στο Άργος και τις υποθαλάσσιες πηγές του Ανάβαλου στο Κιβέρι.

Η Λέρνα έχει κάτι ξεχωριστό: η πηγή αναβλύζει περίπου ένα μέτρο πάνω από τη στάθμη της θάλασσας και δίνει νερό όλο τον χρόνο, κατά μέσο όρο περίπου χίλια λίτρα το δευτερόλεπτο. Το Κεφαλάρι συχνά στερεύει τον Σεπτέμβριο. Η Λέρνα όχι.

Οι πρώτοι άνθρωποι και οι πρώτες ιστορίες

Αυτό το σίγουρο νερό έφερε εδώ τους πρώτους αγρότες ήδη από τη νεολιθική εποχή. Σε ένα χαμηλό ύψωμα δίπλα στις πηγές, γενιά μετά από γενιά έχτιζε σπίτια πάνω στα ερείπια των προηγούμενων. Έτσι σχηματίστηκε ο οικιστικός λόφος της Λέρνας, με την περίφημη Οικία των Κεράμων της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού.

Οι αρχαίοι Έλληνες έδωσαν στο νερό τη δική του μυθολογία. Ο Ποσειδώνας λέγεται ότι έκανε τις πηγές να αναβλύσουν για την Αμυμώνη, την κόρη του Δαναού. Στον βάλτο που σχημάτιζαν ζούσε η Ύδρα που σκότωσε ο Ηρακλής. Και δίπλα στις πηγές βρισκόταν η Αλκυονία λίμνη, που λέγεται ότι δεν είχε πάτο.

Παλιά χαλκογραφία με τίτλο «Lernæan Marsh»: ένας πλατύς κάμπος δίπλα στη θάλασσα με λίγες μορφές μπροστά
Παλιά χαλκογραφία με τίτλο «Lernæan Marsh»: ένας πλατύς κάμπος δίπλα στη θάλασσα με λίγες μορφές μπροστά Visit Myloi collection
Θέα πάνω από τους Μύλους τη δεκαετία του 1950: κεραμοσκεπές και εκκλησία με καμπαναριό μπροστά, το ρέμα από τις πηγές της Λέρνας, το νέο στέγαστρο της ανασκαφής ανάμεσα στα χωράφια και πίσω ο κόλπος
Θέα πάνω από τους Μύλους τη δεκαετία του 1950: κεραμοσκεπές και εκκλησία με καμπαναριό μπροστά, το ρέμα από τις πηγές της Λέρνας, το νέο στέγαστρο της ανασκαφής ανάμεσα στα χωράφια και πίσω ο κόλπος Courtesy of Harvard Fine Arts Library, Digital Images & Slides Collection

Οι μύλοι: πώς πήραν οι Μύλοι το όνομά τους

Μετά το 1212, την εποχή της Φραγκοκρατίας, χτίστηκαν στη Λέρνα οι πρώτοι νερόμυλοι. Άλεθαν σιτάρι με τη δύναμη του νερού των πηγών.

Μετά το 1687 η Πελοπόννησος πέρασε στους Βενετούς, που επέκτειναν πολύ τους μύλους:

  • έχτισαν μεγάλες, συνεχόμενες θολωτές αποθήκες για τα σιτηρά·
  • εξόπλισαν τους μύλους με νέα αλεστικά μηχανήματα·
  • το 1698 έχτισαν και εργαστήριο πυρίτιδας που κινούνταν με το νερό·
  • γύρω από όλο το συγκρότημα, τους Αφεντικούς Μύλους, έχτισαν λιθόκτιστο φράγμα με γωνιακούς πύργους. Το φράγμα σχημάτιζε τεχνητή λίμνη που μάζευε τα νερά των πηγών της Λέρνας και του Ποντίνου.

Οι μύλοι τροφοδοτούσαν το Ναύπλιο με αλεύρι. Γύρω τους χτίστηκαν σπίτια για τους μυλωνάδες και το προσωπικό, και εκεί εγκαταστάθηκαν και αγρότες που αναζητούσαν ασφάλεια. Έτσι δημιουργήθηκε ένας οικισμός: οι Υδρόμυλοι της Λέρνας. Από αυτούς πήρε το όνομά του το σημερινό χωριό: οι Μύλοι.

Επί Τουρκοκρατίας οι μύλοι συνέχισαν να λειτουργούν. Από το 1715 μια μικρή τουρκική φρουρά προστάτευε τους μυλωνάδες. Οι μύλοι ανήκαν πρώτα στον Καπετάν Πασά και αργότερα στον Μπέη του Αναπλιού. Ο Βρετανός περιηγητής William Leake είδε το 1806 δύο ομάδες μύλων:

  • η μία κινούνταν από τις πηγές στους πρόποδες του Ποντίνου·
  • η άλλη από το νερό της λίμνης της Αμυμώνης, δίπλα στη θάλασσα, κοντά σε ένα μικρό αραξοβόλι με αποθήκες.

Το 1810 ο Γάλλος Barbié du Bocage μέτρησε έξι.

1825: η μάχη στους μύλους

Επειδή οι μύλοι τάιζαν το Ναύπλιο και έλεγχαν τον δρόμο προς τον νότο, είχαν στρατηγική σημασία. Στις 13 Ιουνίου 1825 μερικές εκατοντάδες Έλληνες με τον Μακρυγιάννη, τον Υψηλάντη και τον Μαυρομιχάλη υπερασπίστηκαν τους μύλους απέναντι στον στρατό του Ιμπραήμ Πασά, και άντεξαν.

Μετά την ανεξαρτησία (1830) μερικοί μύλοι συνέχισαν να γυρίζουν. Ακόμη και τη δεκαετία του 1890 ο Σκωτσέζος μελετητής James Frazer είδε έναν μύλο «στην ακτή», όπου κατέληγε ακόμη μεγάλο μέρος του νερού της πηγής.

Καρτ ποστάλ «Η Λέρνη ορωμένη εκ του λόφου Ποντίνου»: ρυάκια που φιδογυρίζουν μέσα στο έλος
Καρτ ποστάλ «Η Λέρνη ορωμένη εκ του λόφου Ποντίνου»: ρυάκια που φιδογυρίζουν μέσα στο έλος Visit Myloi collection

Σιδηρόδρομος, βάλτος και αρχαιολόγοι

Το 1886 ο σιδηρόδρομος από το Άργος έφτασε στους Μύλους. Από το 1892 συνέχισε προς τα βουνά, προς την Τρίπολη. Η γραμμή και ο κεντρικός δρόμος πέρασαν ανάμεσα στους πρόποδες του Ποντίνου και στις πηγές.

Τη δεκαετία του 1950 ο Αμερικανός John L. Caskey ανέσκαψε τη Λέρνα. Περιέγραψε τον λόφο της ανασκαφής στη νότια όχθη «του ρέματος Αμυμώνη, που διανύει τη σύντομη διαδρομή του από την πηγή της Λέρνας ως τον κόλπο». Οι φωτογραφίες της εποχής δείχνουν ακόμη βάλτους, το ρέμα, περιβόλια και χωράφια με σιτάρι. Έτσι ήταν το τοπίο λίγο πριν αλλάξουν όλα.

1960: από τον μύλο στην αντλία

Στα τέλη της δεκαετίας του 1950 η υδατική ισορροπία του Αργολικού κάμπου ανατράπηκε:

  • ως το 1958 αντλούνταν λιγότερο υπόγειο νερό από όσο αναπλήρωνε η βροχή·
  • μετά τα πηγάδια πολλαπλασιάστηκαν για τα εσπεριδοειδή και τα οπωροφόρα που απλώνονταν·
  • ο υδροφόρος ορίζοντας έπεσε, το θαλασσινό νερό εισχώρησε στη στεριά, και χωράφια υφαλμυρώθηκαν και εγκαταλείφθηκαν.

Γύρω στο 1960 τρία υπουργεία συγκρότησαν επιτροπή μαζί με τον FAO του ΟΗΕ. Η απάντηση της εποχής ήταν ότι οι μεγάλες πηγές, το Κεφαλάρι και η Λέρνα, έπρεπε να ποτίσουν τον κάμπο.

Έτσι το 1960, δίπλα στην κύρια πηγή, χτίστηκε το Α' Αντλιοστάσιο Λέρνης. Σύμφωνα με την πινακίδα στον τοίχο:

  • 4 αντλητικά συγκροτήματα·
  • παροχή 5.000 κυβικά μέτρα την ώρα, περίπου όσο δίνει η ίδια η πηγή·
  • για την άρδευση 11.500 στρεμμάτων στους Μύλους, στο Σκαφιδάκι, στο Κεφαλάρι και στο Άργος.

Λειτουργεί ως εξής: το αντλιοστάσιο σπρώχνει το νερό μέσα από τρεις μεγάλους σωλήνες ευθεία πάνω στην πλαγιά του Ποντίνου, ως ένα μικρό υδατόπυργο. Από εκεί ένα οριζόντιο κανάλι τρέχει κατά μήκος της πλαγιάς, λίγο πάνω από τα σπίτια των Μύλων. Ο ένας κλάδος πηγαίνει νότια προς το Κιβέρι και ο άλλος βόρεια προς το Κεφαλάρι. Τα σπίτια από κάτω παίρνουν νερό για τους κήπους τους, και δευτερεύοντες αγωγοί ποτίζουν τα πορτοκαλόδεντρα.

Επί αιώνες το νερό κατέβαινε για να γυρίσει μύλους. Τώρα ανέβαινε με αντλίες για να μεγαλώσουν περιβόλια. Οι μύλοι είχαν παραδώσει τη δουλειά τους στην αντλία.

Τότε (περίπου 1700–1900): το νερό κατεβαίνει

12345
  1. Οι πηγές της Λέρνας στους πρόποδες του Ποντίνου
  2. Η λίμνη των μύλων πίσω από το βενετικό φράγμα με τους γωνιακούς πύργους
  3. Νερόμυλος
  4. Θολωτές αποθήκες δίπλα στο αραξοβόλι
  5. Το νερό καταλήγει στη θάλασσα

Από το 1960: το νερό ανεβαίνει με αντλίες

12345678
  1. Η πηγή και η λιμνούλα της
  2. Το αντλιοστάσιο του 1960
  3. Τρεις καταθλιπτικοί αγωγοί στην πλαγιά
  4. Ο μικρός υδατόπυργος
  5. Το οριζόντιο κανάλι στην πλαγιά, προς βορρά (Κεφαλάρι, Άργος) και προς νότο (Κιβέρι), με διακλαδώσεις προς τους κήπους
  6. Περιβόλια με εσπεριδοειδή
  7. Ο υπόγειος αγωγός ύδρευσης προς το Ναύπλιο και το Άργος
  8. Ό,τι περισσεύει καταλήγει στη θάλασσα
Σχηματική τομή της ακτής των Μύλων, όχι υπό κλίμακα. Με βάση τον Leake (1806), την Εφορεία Αρχαιοτήτων Αργολίδας και την Koch Piettre (2019). Σχέδιο: Visit Myloi

Το αντλιοστάσιο ανήκει στον ΤΟΕΒ Κεφαλαρίου–Άργους.

Έγχρωμη διαφάνεια με μεγάλο κοπάδι γίδια στα νερά των πηγών, με περιβόλια πίσω
Έγχρωμη διαφάνεια με μεγάλο κοπάδι γίδια στα νερά των πηγών, με περιβόλια πίσω Visit Myloi collection

Νερό για τις πόλεις

Σύντομα το νερό των Μύλων έτρεχε και από τις βρύσες της περιοχής:

  • αρχές της δεκαετίας του 1960: το Ναύπλιο υδρεύεται από την πηγή της Αμυμώνης στους Μύλους, μέσω υπόγειου αγωγού·
  • 1963–1966: η Υπηρεσία Εγγείων Βελτιώσεων επιχειρεί τεχνητό εμπλουτισμό του υπόγειου νερού με τα χειμερινά νερά της Λέρνας και του Κεφαλαρίου, μέσω περίπου 60 πηγαδιών (εγκαταλείπεται το 1967–68)·
  • 1967–1972: επειδή η Λέρνα και το Κεφαλάρι δεν φτάνουν ούτε κατά διάνοια, αξιοποιούνται οι υποθαλάσσιες πηγές του Ανάβαλου στο Κιβέρι. Η κεντρική διώρυγα έχει ρυθμιστική δεξαμενή 30.000 κυβικών μέτρων στα όρια των Μύλων·
  • 1988: το Ναύπλιο αρχίζει να παίρνει νερό και από την πηγή της Λέρνας·
  • 2003: και το Άργος υδρεύεται από τη Λέρνα.

Μια πηγή σε πίεση

Στο μεταξύ γύρω από τις πηγές ανοίγονταν όλο και περισσότερες γεωτρήσεις. Γύρω στο 2009 ένας γεωλόγος μέτρησε περίπου 570 στην περιοχή Μύλων–Σκαφιδακίου–Κεφαλαρίου. Τα παλιά συλλογικά δίκτυα απαξιώθηκαν.

  • 2008: το καλοκαίρι η πηγή δίνει λιγότερα από 400 κυβικά μέτρα την ώρα.
  • 2013: το σχέδιο διαχείρισης υδάτων προτείνει να μετακινηθεί το νεκροταφείο πάνω από την πηγή και να μεταφερθούν οι διάσπαρτες αντλίες της πηγής μέσα στο κτίριο του αντλιοστασίου του 1960. Το 2020 το περιφερειακό συμβούλιο διαπιστώνει ότι αυτό δεν έγινε.
  • Αύγουστος 2025: η πηγή που δεν στέρευε ποτέ «δεν δίνει σταγόνα νερό». Οι αντλίες για το Ναύπλιο και το Άργος σταματούν.
  • Ιούνιος 2026: μετά από έναν βροχερό χειμώνα οι πηγές είναι ξανά περίπου στο 65%.

Και σήμερα: ο Ηρακλής στον τοίχο

Έτσι στέκεται σήμερα το ροζ κτίριο του 1960: ένα αντλιοστάσιο εκεί όπου ξεκίνησαν όλα. Στους τοίχους του καλλιτέχνες, ανάμεσά τους ο ZEM tattoo από το Ναύπλιο, ζωγράφισαν τον Ηρακλή και την Ύδρα. Η τοιχογραφία υπάρχει τουλάχιστον από τον Ιούνιο του 2025. Το κείμενο δίπλα της διαβάζεται σαν προειδοποίηση. Η Ύδρα συμβολίζει τη δική μας απληστία και τα λάθη μας, και «καταπατήσαμε οποιονδήποτε δεσμό είχαμε με το παρελθόν… δίχως κανένα όραμα καταλήξαμε τυφλοί». Από κάτω, ένας στίχος του Σοφοκλή: τυφλὸς τά τ' ὦτα τόν τε νοῦν τά τ' ὄμματ' εἶ.

Δύσκολα θα έβρισκε κανείς καλύτερο μήνυμα για αυτό το σημείο. Για κάθε κεφάλι που έκοβες, η Ύδρα έβγαζε δύο καινούργια. Στην πηγή της Λέρνας, κάθε λύση φέρνει ένα νέο πρόβλημα.

Οι πηγές της Λέρνας με καλαμιές, ξύλινο γεφυράκι και τον κόλπο στο βάθος
Οι πηγές της Λέρνας με καλαμιές, ξύλινο γεφυράκι και τον κόλπο στο βάθος Visit Myloi

Δείτε τα από κοντά: ένας σύντομος περίπατος σε 800 χρόνια υδραυλικών έργων

  1. Το βενετικό φράγμα στην ακτή των Μύλων. Σώζεται μεγάλο τμήμα του, που ξεχωρίζει για την προσεγμένη τοιχοποιία και το γερό κονίαμα.
  2. Υπολείμματα των κτιρίων των μυλωνάδων κατά μήκος του παλιού δρόμου Άργους–Τριπόλεως, που διασχίζει το χωριό.
  3. Το αντλιοστάσιο του 1960 στον δρόμο Άργους–Τριπόλεως, με την τοιχογραφία. Πίσω του βρίσκεται η λιμνούλα της πηγής.
  4. Οι πηγές της Λέρνας και ο Άγιος Δημήτριος, περίπου εκατό μέτρα νοτιότερα.
  5. Οι τρεις καταθλιπτικοί αγωγοί και το κανάλι στην πλαγιά του Ποντίνου, πάνω από το χωριό.
  6. Η ανασκαφή της Λέρνας, εκεί όπου άρχισαν όλα.

Πηγές

  • Εφορεία Αρχαιοτήτων Αργολίδας, «Τείχος της Βενετικής Περιόδου» και «Αρδευτικό έργο Ανάβαλου» (2023): argolisculture.gr.
  • W. M. Leake, Travels in the Morea II (1830), σ. 472–473· J. G. Frazer, Studies in Greek Scenery, Legend and History, κεφ. XXXIV· J. L. Caskey, Hesperia 23 (1954), σ. 3–4.
  • R. Koch Piettre, «Invoking the water of Lerna», Les Études classiques 87 (2019), σ. 301 (με αναφορά στον Barbié du Bocage, 1810): lesetudesclassiques.be.
  • Κ. Γκόνης & Δ. Μπασιάκος, Σύλληψη πηγών Αναβάλου Αργολίδας, διπλωματική εργασία ΕΜΠ, 1978: itia.ntua.gr.
  • Π. Ντόντος, άρθρα για το νερό της Αργολίδας (2009, 2011)· Αναγνώστης (2021, 2026)· Αργολικές Ειδήσεις (Αύγουστος 2025).
  • Σχέδιο Διαχείρισης Λεκανών Απορροής Ανατολικής Πελοποννήσου GR03 (2013)· Περιφερειακό Συμβούλιο Πελοποννήσου, απόφαση 75/2020: diavgeia.gov.gr· Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης, απάντηση στη Βουλή (2018).
  • Η πινακίδα του αντλιοστασίου (φωτογραφία Visit Myloi, 2026).

Ξέρετε κάτι περισσότερο για την κατασκευή του αντλιοστασίου γύρω στο 1960, για τους παλιούς μύλους ή για την τοιχογραφία; Έχετε φωτογραφίες; Πείτε το στο Visit Myloi.