Około 1900 roku młodzi mężczyźni wyjeżdżali z wielu greckich wsi. W latach 1900–1920 mniej więcej co dwunasty Grek opuścił kraj, większość do Ameryki. Często cała wieś szła tą samą drogą. Z wyspy Kythira wyjeżdżano do Australii już od lat 80. XIX wieku. Z Achladokampos, wysoko nad Myloi przy drodze do Tripoli, jeżdżono do Stanów Zjednoczonych od początku XX wieku; ich bractwo wciąż działa w Chicago.

Myloi się nie wyludniło. Wieś leżała przy linii kolejowej z Argos do Tripoli, miała mały port i według spisów ludności wręcz rosła, od 1879 roku aż do późnego XX wieku. A jednak i stąd wyjeżdżali mężczyźni, nie grupami, lecz rodzina po rodzinie. Zachowane listy pasażerów z Ellis Island pokazują dwie takie rodziny. Każda wybrała inną drogę.

Małe południowe źródło przy kościele Agios Dimitrios w Myloi, z rzędem domów z drewnianymi werandami, sfotografowane przez australijskiego archeologa Williama Woodhouse’a gdzieś między 1890 a 1935 rokiem. Mniej więcej tak wyglądała wieś, którą opuścili Mila i Stavros.
Małe południowe źródło przy kościele Agios Dimitrios w Myloi, z rzędem domów z drewnianymi werandami, sfotografowane przez australijskiego archeologa Williama Woodhouse’a gdzieś między 1890 a 1935 rokiem. Mniej więcej tak wyglądała wieś, którą opuścili Mila i Stavros. William J. Woodhouse, Chau Chak Wing Museum, University of Sydney (NM2007.43.10), CC BY-NC 2.0, edited by Visit Myloi

Kto jest kim

Rodzina Kouvalis, z Kalamaki (małej wioski obok Myloi)

  • Angelos Kouvalis mieszka już w Chicago, pod adresem 417 North Wells Street.
  • Stavros Kouvalis (15) to jego młodszy brat, który jedzie za nim w 1911 roku.
  • Zacharia Mila (38) to szwagier Angelosa. Był już wcześniej w Chicago i podróżuje razem ze Stavrosem.

Rodzina Antoniou, z Myloi

  • Zachos Antoniou (23), syn Costasa, jedzie w 1912 roku do Lowell, wraca i w 1914 roku wyjeżdża ponownie.
  • George Antoniou to jego brat, mieszka w Eurece w Kalifornii.

Droga 1: Kalamaki – Chicago

Pionier

Historia zaczyna się od Zacharii Mili. W 1902 roku wyjeżdża z Kalamaki do Chicago, co czyni go najwcześniejszym znanym nam emigrantem z Myloi i Kalamaki. Pracuje tam cztery lata. W 1906 roku wraca do Kalamaki, do żony Marigo.

W Chicago mieszka tymczasem Angelos Kouvalis, szwagier Mili, prawdopodobnie brat Marigo. Pracuje, oszczędza i opłaca podróż swojego młodszego brata Stavrosa. Jeśli tak było, Mila zabrał w 1911 roku młodszego brata własnej żony.

Kwiecień 1911: przeprawa

4 kwietnia 1911 roku Mila wyrusza po raz drugi, tym razem z piętnastoletnim Stavrosem. Płyną z Pireusu na Patris, pierwszym statku greckiego armatora z bezpośrednią linią do Nowego Jorku, z grecką załogą i grecką kuchnią. Dwadzieścia dni później, 24 kwietnia, wpływają do Nowego Jorku.

Lista pasażerów odnotowuje ich podróż. Przy Mili: 38 lat, żonaty, nie umie czytać ani pisać, płaci sam, 32 dolary w kieszeni, „wcześniej w USA: 1902–1906, Chicago”. Przy Stavrosie: uczeń, ojciec Ioannis w Kalamaki, „opłacone przez brata”. Obaj mają ten sam cel: Angelos Kouvalis, 417 N. Wells Street, Chicago.

Lista pasażerów statku Patris, kwiecień 1911, wiersze 25–26: „Mila, Zacharia, 38” i „Kouvalis, Stavros, 15”. Poniżej ich rodziny w domu, „his wife Marigo” i „his father Johannis”, oboje w „Kalamaki, Myli, Greece”, oraz cel podróży: „Ill. Chicago”.
Lista pasażerów statku Patris, kwiecień 1911, wiersze 25–26: „Mila, Zacharia, 38” i „Kouvalis, Stavros, 15”. Poniżej ich rodziny w domu, „his wife Marigo” i „his father Johannis”, oboje w „Kalamaki, Myli, Greece”, oraz cel podróży: „Ill. Chicago”. NARA T715, via FamilySearch
Odwrotna strona tego samego arkusza. Mila był już wcześniej w Ameryce („yes, 1902–1906, Chicago, Ill.”) i jechał do „his brother-in-law Angelos Kouvalis, 417 N. Wells, Chicago Ill.”. Przy Stavrosie: „the same, as above”.
Odwrotna strona tego samego arkusza. Mila był już wcześniej w Ameryce („yes, 1902–1906, Chicago, Ill.”) i jechał do „his brother-in-law Angelos Kouvalis, 417 N. Wells, Chicago Ill.”. Przy Stavrosie: „the same, as above”. NARA T715, via FamilySearch

Chicago, 1911

Adres Angelosa leżał blisko rzeki, w okolicy, gdzie około 1880 roku mieszkali pierwsi Grecy w Chicago. W 1911 roku było ich już wiele tysięcy, w większości z Peloponezu.

Jak żyli, wiemy z badania Hull House z 1908 roku, które naliczyło 1467 Greków. Mężczyźni byli głównie robotnikami, handlarzami ulicznymi, kelnerami lub kucharzami. Kto sobie radził, awansował od handlarza do straganu z owocami, a w końcu do lodziarni, i dopiero wtedy sprowadzał żonę. Do tego czasu mężczyźni mieszkali razem i wysyłali pieniądze do domu.

Chłopcy w wieku Stavrosa często przyjeżdżali z kimś ze swojej wsi. Pracowali jako pucybuci albo przy straganach z owocami, często po dwanaście godzin dziennie lub dłużej. Stavros miał lepiej niż wielu: trafił do własnego brata.

Most na Wells Street w Chicago z frachtowcem Muncy przy nabrzeżu, około 1909 roku. Kilka przecznic na północ, pod adresem 417 N. Wells Street, mieszkał Angelos Kouvalis.
Most na Wells Street w Chicago z frachtowcem Muncy przy nabrzeżu, około 1909 roku. Kilka przecznic na północ, pod adresem 417 N. Wells Street, mieszkał Angelos Kouvalis. Postcard, c. 1909 (public domain)

Nazwisko Kouvalis nigdy nie zniknęło z Chicago.

Droga 2: Myloi – Lowell – Eureka

Sierpień 1912: do fabryk

Zachos Antoniou z Myloi, 23-letni rolnik, wyrusza z Patras 19 sierpnia 1912 roku. Płynie w trzeciej klasie zupełnie nowego Kaiser Franz Josef I, największego statku pasażerskiego Austro-Węgier. Po dwunastu dniach jest w Nowym Jorku. Na liście jego wieś zapisano jako „Milous”, tak jak po grecku mówi się στους Μύλους („do Myloi”).

Jedzie do kuzyna w Lowell w stanie Massachusetts, mieście włókienniczym, gdzie tysiące Greków pracowały w fabrykach.

Kaiser Franz Josef I, największy statek pasażerski Austro-Węgier, zupełnie nowy w 1912 roku. Zachos Antoniou przepłynął nim ocean w sierpniu 1912, w trzeciej klasie.
Kaiser Franz Josef I, największy statek pasażerski Austro-Węgier, zupełnie nowy w 1912 roku. Zachos Antoniou przepłynął nim ocean w sierpniu 1912, w trzeciej klasie. Unknown photographer, c. 1912 (public domain)

Powrót i znów wyjazd

Nie zostaje długo. W październiku 1912 roku wybuchają wojny bałkańskie i tysiące greckich emigrantów wracają, by walczyć. Czy dlatego wrócił Zachos, nie wiemy. Ale w 1914 roku jest znów w Myloi.

26 maja 1914 roku wyjeżdża ponownie, tym razem na Pannonii. Na liście zapisano: „wcześniej w USA: 1911–1912, Lowell”. Tym razem jedzie dalej niż kiedykolwiek, do brata George’a Antoniou w Eurece w Kalifornii, mieście drwali nad Pacyfikiem wśród olbrzymich sekwoi. Przybywa 16 czerwca. Sześć tygodni później w Europie wybucha I wojna światowa.

Pannonia, czerwiec 1914, wiersz 10: „Antoniou, Zacharias, 24, workman”, miejsce zamieszkania „Mylous”, najbliższy krewny „his father C. Antoniou, Mylous, Greece”.
Pannonia, czerwiec 1914, wiersz 10: „Antoniou, Zacharias, 24, workman”, miejsce zamieszkania „Mylous”, najbliższy krewny „his father C. Antoniou, Mylous, Greece”. NARA T715, via FamilySearch

Czego listy nie mówią

Listy pasażerów mówią, kto wyjechał, kiedy, jakim statkiem i do kogo. Nie mówią, co działo się potem. Czy Stavros Kouvalis został kucharzem, kelnerem czy robotnikiem? Czy Zacharia Mila wrócił kiedyś do Marigo? Czy Zachos Antoniou został w Kalifornii?

Czy masz krewnych, którzy pojechali „do Ameryki”, albo historie, listy lub zdjęcia tych rodzin? Daj nam znać.

W skrócie

  • 1902–1906: Zacharia Mila pracuje w Chicago
  • Kwiecień 1911: Mila i Stavros Kouvalis na Patris do Chicago, do Angelosa Kouvalisa
  • Sierpień 1912: Zachos Antoniou na Kaiser Franz Josef I do Lowell
  • 1912–1914: Zachos z powrotem w Grecji
  • Czerwiec 1914: Zachos na Pannonii do brata George’a w Eurece w Kalifornii

Źródła

Zdjęcia: Bain News Service (Biblioteka Kongresu), pocztówka z ok. 1909 roku i nieznany fotograf z ok. 1912 roku (Wikimedia Commons). Wszystkie w domenie publicznej. Osoby na zdjęciach z epoki nie są emigrantami z Myloi. Listy pasażerów są dokumentami rządu USA (NARA).