Από το Καλαμάκι στο Σικάγο

Γύρω στο 1900 οι νέοι έφευγαν από πολλά ελληνικά χωριά. Από το 1900 ως το 1920 περίπου ένας στους δώδεκα Έλληνες έφυγε από τη χώρα, οι περισσότεροι για την Αμερική. Συχνά ένα ολόκληρο χωριό ακολουθούσε τον ίδιο δρόμο. Από το νησί των Κυθήρων πήγαιναν στην Αυστραλία ήδη από τη δεκαετία του 1880. Από τον Αχλαδόκαμπο, ψηλά πάνω από τους Μύλους στον δρόμο για την Τρίπολη, πήγαιναν στις Ηνωμένες Πολιτείες από τις αρχές του εικοστού αιώνα· η αδελφότητά τους υπάρχει ακόμα στο Σικάγο.

Οι Μύλοι δεν άδειασαν. Το χωριό βρισκόταν στη σιδηροδρομική γραμμή Άργους–Τρίπολης, είχε ένα μικρό λιμάνι και, σύμφωνα με τις απογραφές, μάλιστα μεγάλωνε, από το 1879 ως αργά μέσα στον εικοστό αιώνα. Κι όμως, άντρες έφυγαν κι από εδώ, όχι σε ομάδες αλλά οικογένεια με οικογένεια. Οι λίστες επιβατών του Έλλις Άιλαντ, που σώζονται, δείχνουν δύο από αυτές τις οικογένειες. Η καθεμιά διάλεξε άλλο δρόμο.

Ποιος είναι ποιος

Οικογένεια Κουβάλη, από το Καλαμάκι (το χωριουδάκι δίπλα στους Μύλους)

• Άγγελος Κουβάλης: ζει ήδη στο Σικάγο, στο 417 North Wells Street.
• Σταύρος Κουβάλης (15): ο μικρότερος αδελφός του, που τον ακολουθεί το 1911.
• Ζαχαρίας Mila (38): ο κουνιάδος του Άγγελου. Έχει ξαναβρεθεί στο Σικάγο και ταξιδεύει μαζί με τον Σταύρο.

Οικογένεια Αντωνίου, από τους Μύλους

• Ζάχος Αντωνίου (23), γιος του Κώστα: πηγαίνει στο Λόουελ το 1912, γυρίζει και ξαναφεύγει το 1914.
• Γιώργος Αντωνίου: ο αδελφός του, ζει στη Γιουρίκα της Καλιφόρνιας.

Δρόμος 1: Καλαμάκι – Σικάγο

Ο πρωτοπόρος

Η ιστορία αρχίζει με τον Ζαχαρία Mila. Το 1902 φεύγει από το Καλαμάκι για το Σικάγο. Είναι λοιπόν ο πρώτος μετανάστης από τους Μύλους και το Καλαμάκι που γνωρίζουμε. Δουλεύει εκεί τέσσερα χρόνια. Το 1906 γυρίζει στο Καλαμάκι, στη γυναίκα του τη Μαριγώ.

Στο Σικάγο ζει στο μεταξύ ο Άγγελος Κουβάλης, κουνιάδος του Mila, πιθανότατα αδελφός της Μαριγώς. Δουλεύει, μαζεύει χρήματα και πληρώνει το ταξίδι του μικρότερου αδελφού του, του Σταύρου. Αν ισχύει αυτό, ο Mila πήρε μαζί του το 1911 τον μικρό αδελφό της ίδιας του της γυναίκας.

Απρίλιος 1911: το ταξίδι

Στις 4 Απριλίου 1911 ο Mila φεύγει για δεύτερη φορά, τώρα με τον δεκαπεντάχρονο Σταύρο. Ταξιδεύουν από τον Πειραιά με το «Πατρίς», το πρώτο πλοίο ελληνικής εταιρείας με απευθείας γραμμή για τη Νέα Υόρκη, με ελληνικό πλήρωμα και ελληνική κουζίνα. Είκοσι μέρες αργότερα, στις 24 Απριλίου, μπαίνουν στο λιμάνι της Νέας Υόρκης.

Η λίστα επιβατών καταγράφει το ταξίδι τους. Για τον Mila: 38 χρονών, παντρεμένος, δεν ξέρει γράμματα, πληρώνει μόνος του, 32 δολάρια στην τσέπη, «ξανά στις ΗΠΑ: 1902–1906, Σικάγο». Για τον Σταύρο: μαθητής, πατέρας ο Ιωάννης στο Καλαμάκι, «πλήρωσε ο αδελφός του». Και οι δύο έχουν τον ίδιο προορισμό: Angelos Kouvalis, 417 N. Wells Street, Chicago.

Σικάγο, 1911

Η διεύθυνση του Άγγελου ήταν κοντά στο ποτάμι, στη γειτονιά όπου γύρω στο 1880 ζούσαν οι πρώτοι Έλληνες του Σικάγου. Το 1911 ήταν πια πολλές χιλιάδες, οι περισσότεροι από την Πελοπόννησο.

Πώς ζούσαν το ξέρουμε από μια έρευνα του Hull House του 1908, που κατέγραψε 1.467 Έλληνες. Οι άντρες ήταν κυρίως εργάτες, πλανόδιοι, σερβιτόροι ή μάγειρες. Όποιος τα κατάφερνε, ανέβαινε από πλανόδιος σε πάγκο με φρούτα και στο τέλος σε παγωτατζίδικο, και μόνο τότε έφερνε τη γυναίκα του. Ως τότε οι άντρες ζούσαν μαζί και έστελναν χρήματα στο χωριό.

Αγόρια στην ηλικία του Σταύρου έρχονταν συχνά με κάποιον συγχωριανό. Δούλευαν λούστροι ή σε πάγκους με φρούτα, συχνά δώδεκα ώρες τη μέρα ή και παραπάνω. Ο Σταύρος ήταν πιο τυχερός από πολλούς: πήγε στον δικό του αδελφό.

Το όνομα Κουβάλης δεν χάθηκε ποτέ από το Σικάγο.

Δρόμος 2: Μύλοι – Λόουελ – Γιουρίκα

Αύγουστος 1912: στα εργοστάσια

Ο Ζάχος Αντωνίου από τους Μύλους, 23 χρονών και αγρότης, φεύγει από την Πάτρα στις 19 Αυγούστου 1912. Ταξιδεύει στην τρίτη θέση του ολοκαίνουργιου «Kaiser Franz Josef I», του μεγαλύτερου επιβατηγού της Αυστροουγγαρίας. Δώδεκα μέρες μετά είναι στη Νέα Υόρκη. Στη λίστα το χωριό του γράφεται «Milous», όπως λέμε «στους Μύλους».

Πηγαίνει σε έναν ξάδελφό του στο Λόουελ της Μασαχουσέτης, πόλη κλωστοϋφαντουργίας όπου χιλιάδες Έλληνες δούλευαν στα εργοστάσια.

Πίσω, και πάλι μακριά

Δεν μένει για πολύ. Τον Οκτώβριο του 1912 ξεσπούν οι Βαλκανικοί Πόλεμοι και χιλιάδες Έλληνες μετανάστες γυρίζουν να πολεμήσουν. Αν γι’ αυτό γύρισε ο Ζάχος, δεν το ξέρουμε. Το 1914 όμως είναι ξανά στους Μύλους.

Στις 26 Μαΐου 1914 ξαναφεύγει, αυτή τη φορά με το «Pannonia». Στη λίστα γράφει: «ξανά στις ΗΠΑ: 1911–1912, Λόουελ». Τώρα πηγαίνει πιο μακριά από ποτέ, στον αδελφό του Γιώργο Αντωνίου στη Γιουρίκα της Καλιφόρνιας, πόλη υλοτόμων στον Ειρηνικό ανάμεσα στις γιγάντιες σεκόγιες. Φτάνει στις 16 Ιουνίου. Έξι εβδομάδες αργότερα ξεσπά στην Ευρώπη ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος.

Αυτά που δεν λένε οι λίστες

Οι λίστες επιβατών μάς λένε ποιοι έφυγαν, πότε, με ποιο πλοίο και σε ποιον πήγαιναν. Τι έγινε μετά δεν μας το λένε. Έγινε ο Σταύρος Κουβάλης μάγειρας, σερβιτόρος ή εργάτης; Γύρισε ποτέ ο Ζαχαρίας Mila στη Μαριγώ; Έμεινε ο Ζάχος Αντωνίου στην Καλιφόρνια;

Έχετε συγγενείς που πήγαν «στην Αμερική», ή ιστορίες, γράμματα και φωτογραφίες αυτών των οικογενειών; Πείτε μας.

Με λίγα λόγια

• 1902–1906: ο Ζαχαρίας Mila δουλεύει στο Σικάγο
• Απρίλιος 1911: ο Mila και ο Σταύρος Κουβάλης με το «Πατρίς» για το Σικάγο, στον Άγγελο Κουβάλη
• Αύγουστος 1912: ο Ζάχος Αντωνίου με το «Kaiser Franz Josef I» για το Λόουελ
• 1912–1914: ο Ζάχος ξανά στην Ελλάδα
• Ιούνιος 1914: ο Ζάχος με το «Pannonia» στον αδελφό του Γιώργο στη Γιουρίκα της Καλιφόρνιας