Επί επτά καλοκαίρια, Αμερικανοί αρχαιολόγοι έσκαβαν στα χωράφια δύο αδελφών δίπλα στους Μύλους. Ύστερα αγόρασαν το καλύτερο κομμάτι. Η ιστορία του Γεωργίου και του Παναγιώτη Κοτσιόπουλου, χωρίς τους οποίους η Λέρνα δεν θα ήταν όπως τη βλέπουμε σήμερα.
Ένα περιβόλι και λίγο σιτάρι
Το 1952 ο χαμηλός λόφος δίπλα στον δρόμο στους Μύλους ήταν απλώς χωράφια. Στη βόρεια πλευρά υπήρχε ένα περιβόλι και στη νότια σιτάρι, ενώ το χώμα ήταν γεμάτο όστρακα. Η σιδηροδρομική γραμμή προς την Τρίπολη τον έκοβε ήδη στα δύο, και στον πόλεμο είχαν ανοιχτεί εκεί πολυβολεία.
Η γη ανήκε σε δύο αδέλφια, τον Γεώργιο και τον Παναγιώτη Κοτσιόπουλο. Δεν ζούσαν στους Μύλους αλλά στο Λιθοβούνι και στο Στενό, δύο χωριά κοντά στην Τρίπολη, πάνω στον παλιό δρόμο που κατεβαίνει από τον Αχλαδόκαμπο στους Μύλους.
«Η άδεια δόθηκε πρόθυμα»
Όταν ο Τζων Κάσκυ της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών θέλησε να σκάψει το 1952, τα αδέλφια είπαν ναι. Η πρώτη δοκιμαστική ανασκαφή άρχισε τον Σεπτέμβριο. Ο Κάσκυ τούς ευχαρίστησε για την άδεια «που δόθηκε πρόθυμα, να σκάψουμε στα χωράφια τους». Χρόνο με τον χρόνο η ανασκαφή μεγάλωνε, με πάνω από τριάντα εργάτες κάποιες φορές, πολλούς από τους Μύλους.
«Ιδιαίτερες ευχαριστίες οφείλουμε επίσης στα αδέλφια Γεώργιο και Παναγιώτη Κοτσιόπουλο για τη γενναιόδωρη συνεργασία τους, που μας επέτρεψαν να συνεχίσουμε το έργο μας στις ιδιοκτησίες τους.»
J. L. Caskey, Hesperia 26 (1957)
20 Αυγούστου 1957
Το τελευταίο καλοκαίρι της ανασκαφής, στις 20 Αυγούστου 1957, τα αδέλφια πούλησαν την καρδιά του χώρου: τον μεγαλύτερο ανασκαμμένο τομέα, με την Οικία των Κεράμων, και ένα μονοπάτι πλάτους τριών μέτρων και μήκους περίπου εκατό μέτρων από τον δημόσιο δρόμο. Τον ίδιο μήνα υψώθηκε το σύγχρονο στέγαστρο πάνω από την Οικία των Κεράμων, που πληρώθηκε εν μέρει από το ελληνικό υπουργείο Παιδείας. Οι άλλες τάφροι επιχώθηκαν και η γη ξαναπήγε στο αλέτρι.
Τον χειμώνα του 1958–59 ο χώρος περιφράχτηκε και φυτεύτηκαν ελιές, πικροδάφνες και κλήματα. Στις 2 Ιουλίου 1959 οι Αμερικανοί παρέδωσαν τη Λέρνα στην Ελληνική Αρχαιολογική Υπηρεσία και η Κοινότητα Μύλων ανακήρυξε τον Κάσκυ επίτιμο δημότη. Ένας πρώην εργάτης από τους Μύλους, ο Μανώλης Μαυριάς, φρόντιζε τα φυτά για πολλά χρόνια.
«… αγοράστηκαν από τους ιδιοκτήτες, Γεώργιο και Παναγιώτη Κοτσιόπουλο, που μας είχαν αφήσει γενναιόδωρα και υπομονετικά να σκάβουμε στις ιδιοκτησίες τους επί επτά χρόνια.»
J. L. Caskey, πρόλογος του Lerna I (1969)
Μια προίκα στον κάμπο;
Πώς βρέθηκαν δύο άνθρωποι από τα βουνά να έχουν χωράφια δίπλα στη θάλασσα; Ένα στοιχείο υπάρχει σε εφημερίδα του Μαΐου 1923: τότε παντρεύτηκε στους Μύλους η Γιαννούλα Ν. Μπούζιου, κόρη του χωριού, με τον Γεώργιο Δ. Κωτσιόπουλο από το Λιθοβούνι. Ο αδελφός της Κωνσταντίνος, που ζούσε στο Σικάγο, δημοσίευσε συγχαρητήρια σε ελληνοαμερικανική εφημερίδα. Εκείνα τα χρόνια η νύφη έφερνε συχνά γη ως προίκα. Ίσως αυτός ο Γεώργιος ήταν ένας από τους δύο αδελφούς, ίσως ο πατέρας τους. Αν η προίκα περιλάμβανε χωράφια στον λόφο, αυτό θα εξηγούσε πώς μια οικογένεια από την Αρκαδία απέκτησε τη γη όπου κρυβόταν η Λέρνα. Είναι η πιθανότερη εξήγηση, αλλά δεν έχει ακόμη αποδειχθεί.
Ούτε η τιμή ούτε η έκταση είναι ακόμη γνωστές. Το συμβόλαιο του 1957 φυλάσσεται πιθανότατα στο αρχείο της Αμερικανικής Σχολής στην Αθήνα. Συνεχίζεται.
Πηγές
- J. L. Caskey, «Excavations at Lerna, 1952–1953», Hesperia 23 (1954), σ. 3–4· «Excavations at Lerna, 1956», Hesperia 26 (1957)· «Excavations at Lerna, 1957», Hesperia 27 (1958), σ. 141 και πίν. 40b· «Activities at Lerna, 1958–1959», Hesperia 28 (1959).
- N.-G. Gejvall, Lerna I (1969), πρόλογος J. L. Caskey, σ. v.
- ASCSA, A History of the American School 1939–1980, κεφ. IX· Απογευματινή, 11 Ιουλίου 1957· Εθνικός Κήρυξ, 19 Μαΐου 1923.
- Μετάφραση των αποσπασμάτων: Visit Myloi.