Στο αρχείο του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου στην Αθήνα φυλάσσεται μια σειρά φωτογραφιών που τραβήχτηκαν από αεροπλάνο πάνω από τους Μύλους ένα καλοκαιρινό πρωινό του 1941. Προορίζονταν για τους αρχαιολόγους που μελετούσαν τη Λέρνα. Μας δίνουν όμως και την πιο καθαρή εικόνα που έχουμε για το χωριό μας σε μια από τις πιο δραματικές στιγμές της ιστορίας του.
Αυτή είναι μια ιστορία για δύο αεροσκάφη πάνω από τον κόλπο των Μύλων το 1941. Το πρώτο ήταν ένα βρετανικό υδροπλάνο, που στις 26 Απριλίου πήρε έναν στρατηγό από τον μόλο. Το δεύτερο ήταν ένα γερμανικό αναγνωριστικό αεροπλάνο, που έντεκα εβδομάδες αργότερα τράβηξε τις φωτογραφίες. Δείχνουμε επίσης δύο φωτογραφίες που τραβήχτηκαν στην παραλία το 1945. Μαζί αφηγούνται την ιστορία ενός μικρού χωριού δίπλα στη θάλασσα και ενός μόλου που υπάρχει ακόμη.
Αεροσκάφος 1: το υδροπλάνο του στρατηγού
25–26 Απριλίου 1941. Στα τέλη Απριλίου 1941 η συμμαχική άμυνα της ηπειρωτικής Ελλάδας κατέρρεε. Για μία μεγάλη ημέρα, ο πόλεμος διευθυνόταν από έναν ελαιώνα στους Μύλους.
Στις 24 Απριλίου η εκκένωση της Ελλάδας βρισκόταν σε πλήρη εξέλιξη. Χιλιάδες στρατιώτες περίμεναν στο Ναύπλιο και στο Τολό τα πλοία που κατέφθαναν τη νύχτα. Οι Μύλοι είχαν διαφορετικό ρόλο. Βρίσκονταν πάνω στον δρόμο από τον κάμπο του Άργους προς την Τρίπολη και την Καλαμάτα, και γι' αυτό ήταν φυσικό σημείο για να συγκεντρώνονται στρατεύματα, να σταθμεύουν οχήματα κάτω από τα δέντρα και να κατευθύνεται η κίνηση προς τον νότο.
Νωρίς στις 25 Απριλίου, ο υποστράτηγος Μπέρναρντ Φράιμπεργκ της Νεοζηλανδικής Μεραρχίας βρισκόταν ήδη καθ' οδόν προς «ένα νέο αρχηγείο κοντά στους Μύλους». Μια μεγάλη αυστραλιανή φάλαγγα πέρασε εκείνη την ημέρα διασκορπισμένη γύρω από το χωριό και έφυγε στις οκτώ το βράδυ για την Τρίπολη και την Καλαμάτα.
Τη νύχτα της 25ης προς 26η Απριλίου, ο στρατηγός Χένρι Μέιτλαντ Ουίλσον, διοικητής όλων των βρετανικών δυνάμεων και των δυνάμεων της Κοινοπολιτείας στην Ελλάδα, έφυγε από την Αθήνα με αυτοκίνητο. Διέσχισε τη γέφυρα πάνω από τη Διώρυγα της Κορίνθου περίπου δύο ώρες πριν από τα ξημερώματα και συνέχισε προς τους Μύλους.
«Τα αρχηγεία του Ουίλσον και του Φράιμπεργκ, και τα δύο πλέον στους Μύλους.»
Γκάβιν Λονγκ, αυστραλιανή επίσημη ιστορία, για το πρωί της 26ης Απριλίου 1941
Η αναφορά του Βρετανού υποναυάρχου H. T. Μπέιλι-Γκρόμαν περιγράφει τι βρήκε όταν έφτασε στις πεντέμισι εκείνο το πρωί του Σαββάτου. Το αρχηγείο ήταν κρυμμένο σε έναν ελαιώνα, όπου τα δέντρα πρόσφεραν κάλυψη από τα γερμανικά βομβαρδιστικά κάθετης εφόρμησης που κυριαρχούσαν πλέον στον ουρανό. Ο Ουίλσον, το επιτελείο του και αρκετοί Βρετανοί και Έλληνες αξιωματούχοι βρίσκονταν ήδη εκεί. Ανάμεσά τους, σύμφωνα με μεταγενέστερες αφηγήσεις, ήταν και ο πρίγκιπας Πέτρος της Ελλάδας.
Ήταν μια άσχημη μέρα. Τα γερμανικά αεροσκάφη έδρασαν όλο το πρωί και οι ασύρματες επικοινωνίες διακόπτονταν συνεχώς. Λίγο μετά τις επτά, Γερμανοί αλεξιπτωτιστές έπεσαν στη Διώρυγα της Κορίνθου και κατέλαβαν το πέρασμα. Το αρχηγείο στους Μύλους αποκόπηκε ξαφνικά από οτιδήποτε βρισκόταν βόρεια της διώρυγας. Ο Φράιμπεργκ αναδιοργάνωσε την άμυνα: ένα νεοζηλανδικό τάγμα βόρεια του Άργους, ένα στην Τρίπολη και το 25ο Τάγμα στις δυτικές προσβάσεις των Μύλων.
Αργότερα την ίδια μέρα ο Ουίλσον είπε στον Φράιμπεργκ ότι θα έφευγε εκείνη τη νύχτα και ότι ο Φράιμπεργκ θα αναλάμβανε τη διοίκηση όλων των στρατευμάτων που απέμεναν στην Πελοπόννησο. Με τη δύση του ηλίου το διοικητήριο εγκαταλείφθηκε. Η ομάδα κατέβηκε με τα πόδια στον μόλο των Μύλων, όπου ένα υδροπλάνο, ένα Short Sunderland, είχε προσθαλασσωθεί στον κόλπο. Ο Ουίλσον επιβιβάστηκε και πέταξε για τον κόλπο της Σούδας στην Κρήτη. Όταν το αντιτορπιλικό HMS Nubian έπιασε στους «Myli» τη νύχτα για να τον παραλάβει, ο στρατηγός είχε ήδη φύγει.
Οι τελευταίες μέρες του Απριλίου
- 24 Απριλίου: εκκένωση από το Ναύπλιο και το Τολό· περισσότεροι από 6.000 άνδρες φεύγουν μέσα σε μία νύχτα.
- 25 Απριλίου: ο Φράιμπεργκ στήνει αρχηγείο κοντά στους Μύλους· μια αυστραλιανή φάλαγγα περίπου 600 οχημάτων περιμένει μέσα και γύρω από το χωριό.
- 25/26 Απριλίου: ο Ουίλσον οδηγεί όλη τη νύχτα από την Αθήνα προς τους Μύλους.
- 26 Απριλίου, 05:30: ο Μπέιλι-Γκρόμαν φτάνει στο αρχηγείο στον ελαιώνα.
- 26 Απριλίου, 07:15: Γερμανοί αλεξιπτωτιστές πέφτουν στη Διώρυγα της Κορίνθου.
- 26 Απριλίου, δύση του ηλίου: ο Ουίλσον φεύγει από τον μόλο με το υδροπλάνο Sunderland για την Κρήτη.
- 26/27 Απριλίου: το HMS Nubian φτάνει στους Μύλους και διαπιστώνει ότι έχει φύγει.
26 ή 27 Απριλίου; Πολλά βιβλία αναφέρουν ότι ο Ουίλσον έφυγε από τους Μύλους «στις 27 Απριλίου». Τα βρετανικά ναυτικά αρχεία χρονολογούν μια νυχτερινή επιχείρηση ως ένα ενιαίο γεγονός, «νύχτα 26/27 Απριλίου». Οι πηγές συνηγορούν υπέρ μιας αναχώρησης το βράδυ της 26ης Απριλίου.
Αεροσκάφος 2: η κάμερα πάνω από τους Μύλους
13 Ιουλίου 1941, μεταξύ 10 και 12 το πρωί. Το πρωί της 13ης Ιουλίου 1941 ένα γερμανικό αεροσκάφος πέταξε χαμηλά πάνω από τους Μύλους, με την κάμερά του στραμμένη κατευθείαν προς τα κάτω. Η περιοχή βρισκόταν τότε υπό κατοχή για περισσότερο από δύο μήνες.
Τις φωτογραφίες τράβηξε μια ειδική μονάδα αεροφωτογράφησης του Reichsluftfahrtministerium, του γερμανικού υπουργείου Αεροπορίας, από ύψος περίπου χιλίων μέτρων. Η ίδια κάμερα, με αριθμό 741, φωτογράφισε στην ίδια πτήση τις Μυκήνες και τη Νεμέα. Οι εκτυπώσεις ήταν απόρρητες, αλλά μια σφραγίδα στο πίσω μέρος δείχνει ότι παραχωρήθηκαν, με περιορισμούς, στο Αρχαιολογικό Ινστιτούτο του Βερολίνου. Οι αρχαιολόγοι ενδιαφέρονταν για τη Λέρνα, τον προϊστορικό οικισμό στο νότιο άκρο του χωριού.
Τον Ιούλιο του 1941 οι Μύλοι βρίσκονταν στην ιταλική ζώνη κατοχής. Η Ιταλία ήταν υπεύθυνη για το μεγαλύτερο μέρος της Πελοποννήσου και άρχισε να οχυρώνει τις ακτές της Αργολίδας απέναντι σε πιθανές συμμαχικές αποβάσεις. Γερμανοί στρατιώτες εξακολουθούσαν να βρίσκονται στην περιοχή: γερμανικές διοικητικές υπηρεσίες είχαν έδρα στο Άργος και το αεροδρόμιο στο Κουτσοπόδι ήταν σε γερμανικά χέρια.
Έντεκα εβδομάδες νωρίτερα ο στρατηγός Wilson είχε φύγει από τον μόλο εδώ. Τώρα μια γερμανική κάμερα κοίταζε από ψηλά το ίδιο χωριό, τους ίδιους ελαιώνες και τον ίδιο μόλο.
Εκεί όπου ο σιδηρόδρομος συναντούσε τη θάλασσα
Όταν ο σιδηρόδρομος από το Άργος έφτασε στους Μύλους το 1886, οι γραμμές έφταναν μέχρι τον μόλο του μικρού λιμανιού. Εμπορεύματα και επιβάτες άλλαζαν εδώ από το πλοίο στο τρένο, και για μερικά χρόνια οι ταξιδιώτες από το Ναύπλιο προς την Τρίπολη διέσχιζαν τον κόλπο με πλοίο για να προλάβουν το τρένο. Το 1947, με τη γέφυρα της Κορίνθου ακόμη κατεστραμμένη, νέες αυτοκινητάμαξες για την Πελοπόννησο εκφορτώθηκαν σε αυτόν τον μόλο κατευθείαν από αποβατικό σκάφος του ναυτικού.
Το 1941 αυτός ο μόλος ήταν το προφανές σημείο για να πλευρίσει ένα μικρό σκάφος, κοντά στον δρόμο, τον σταθμό και τους ελαιώνες. Είναι το πιθανότερο σημείο όπου επιβιβάστηκε η ομάδα του Ουίλσον. Μια δεύτερη, μικρότερη προβλήτα πιο βόρεια, που υπάρχει ακόμη και σήμερα, είναι η άλλη πιθανή εκδοχή.
Ένα χωριό ανάμεσα σε χωράφια
Όποιος περπατά σήμερα στους Μύλους βλέπει ένα παραθαλάσσιο χωριό με σπίτια, δρόμους, περιβόλια και ταβέρνες. Οι φωτογραφίες του 1941 δείχνουν ένα διαφορετικό τοπίο, κι όμως μεγάλο μέρος του σημερινού χωριού υπάρχει ήδη.
Ένα μικρό χωριό
Αυτό που εντυπωσιάζει πρώτα είναι πόσο μικροί ήταν οι Μύλοι. Τα σπίτια βρίσκονται κυρίως κατά μήκος του κεντρικού δρόμου και σε μικρές ομάδες κοντά στην ακτή. Δεν υπάρχουν οικιστικές γειτονιές. Αμέσως πίσω από τα σπίτια αρχίζει η καλλιεργήσιμη γη: μακριά ορθογώνια κτήματα, μικρότερα χωράφια και σειρές δέντρων. Εκεί όπου σήμερα υπάρχουν σπίτια και κήποι, το 1941 υπήρχαν χωράφια και περιβόλια.
Ο σιδηρόδρομος
Ο σιδηρόδρομος διασχίζει το τοπίο σαν μια κοφτή ευθεία γραμμή, δίπλα στον κεντρικό δρόμο προς το Άργος και την ενδοχώρα της Πελοποννήσου. Σε ένα από τα καρέ μια σειρά βαγονιών καμπυλώνει από τον σταθμό προς το λιμάνι. Για ένα αγροτικό χωριό το τρένο ήταν σωσίβιο, για να μεταφέρονται τα προϊόντα στην αγορά. Τα τρένα σταμάτησαν να κυκλοφορούν το 2010, αλλά η παλιά γραμμή και τα κτίρια του σταθμού υπάρχουν ακόμη.
Η Λέρνα και οι πηγές
Ακριβώς νότια του χωριού βρίσκονται οι πηγές της Λέρνας: ανοιχτά νερά, υγρά λιβάδια και ακανόνιστη βλάστηση, που τα διασχίζει ο σιδηρόδρομος πάνω σε μια μικρή σιδερένια γέφυρα. Ο περίφημος προϊστορικός οικισμός δεν μοιάζει ακόμη με αυτό που γνωρίζουν οι επισκέπτες. Οι αμερικανικές ανασκαφές που αποκάλυψαν την Οικία των Κεράμων ξεκίνησαν μόλις το 1952. Αυτές οι φωτογραφίες δείχνουν το έδαφος πριν σκαφτεί.
Μια άδεια ακτή
Σε μεγάλο μέρος της ακτής δεν υπάρχουν σχεδόν καθόλου κτίρια. Μικροί δρόμοι και μονοπάτια συνδέουν τα διάσπαρτα σπίτια με τον κεντρικό δρόμο. Σε αρκετά σημεία τα χωράφια και η φυσική βλάστηση φτάνουν σχεδόν ως τη θάλασσα. Τα beach bar, τα ξενοδοχεία και τα εξοχικά ήρθαν μόνο τις δεκαετίες μετά τον πόλεμο.
Επιστροφή στην παραλία
Τον Μάιο του 1945, τέσσερα χρόνια μετά την εκκένωση, ένας Αυστραλός πολεμικός φωτογράφος ταξίδεψε στην Πελοπόννησο για να καταγράψει τα μέρη όπου Αυστραλοί στρατιώτες είχαν πολεμήσει και περιμένει το 1941. Στους Μύλους ένας ντόπιος κάτοικος του έδειξε την παραλία και τη σειρά από ευκάλυπτους κάτω από τους οποίους είχαν βρει καταφύγιο οι στρατιώτες.
Οι εικόνες είναι ήσυχες. Ένας σκονισμένος δρόμος, ένα μικρό σπίτι, ψηλά δέντρα δίπλα στο νερό. Τίποτα δεν σου λέει τι συνέβη εδώ, εκτός από τη λεζάντα. Ούτε ερείπια ούτε μνημείο: μια παραλία, μια σειρά δέντρων και μια ιστορία που αφηγήθηκε κάποιος από το χωριό.
Τι μπορείτε να δείτε ακόμη
Αν βάλετε τις παλιές φωτογραφίες δίπλα σε μια σύγχρονη δορυφορική εικόνα, θα δείτε ότι το χωριό δεν χτίστηκε σε λευκό χαρτί. Η ακτογραμμή, ο κεντρικός δρόμος, η σιδηροδρομική γραμμή, ο μόλος και πολλά όρια χωραφιών βρίσκονται ακόμη εκεί όπου ήταν το 1941. Παλιοί αγροτικοί δρόμοι έγιναν δρόμοι του χωριού και ανοιχτά χωράφια έγιναν κήποι. Αν περπατήσετε από τον σταθμό ως τον μόλο, ακολουθείτε την ίδια διαδρομή με την ομάδα του Ουίλσον το βράδυ της 26ης Απριλίου 1941.
Η ακριβής θέση του ελαιώνα παραμένει άγνωστη. Ίσως κάποιος αναγνώστης μπορεί να βοηθήσει.
Πηγές και ευχαριστίες
- Αεροφωτογραφίες 1941: αναδημοσιεύονται με την ευγενική άδεια του German Archaeological Institute, Athens (D-DAI-ATH-Archiv): Film 14, LB-RLM-EB-5-11-004, -010, -017. Επίσης φιλμ 14, λήψεις 015 και 116 (λεπτομέρεια), και η λωριδωτή πτήση του 1941–1942, φιλμ 93, λήψη 042.
- Παραλία, 1945: Australian War Memorial 130831 και 130887, φωτογράφος V. J. Krauth. Κοινό κτήμα.
- Απρίλιος 1941: Gavin Long, Greece, Crete and Syria (αυστραλιανή επίσημη ιστορία), κεφ. 7· αναφορά του υποναυάρχου H. T. Baillie-Grohman· C. Shores, B. Cull και N. Malizia, Air War for Yugoslavia, Greece and Crete.
- Σιδηρόδρομος και λιμάνι: Ephorate of Antiquities of Argolida, Acquaintance with the history of Myloi: Myloi Railway Station.
Όλες οι φωτογραφίες παραμένουν ιδιοκτησία των αρχείων που τις φυλάσσουν· παρακαλούμε επικοινωνήστε μαζί τους πριν από οποιαδήποτε επαναχρησιμοποίηση.
Έχετε παλιές φωτογραφίες των Μύλων; Οικογενειακές φωτογραφίες, σχολικές φωτογραφίες, το λιμάνι, ο σταθμός, η παραλία: θα χαρούμε πολύ να τις δούμε και να τις προσθέσουμε στην ιστορία του χωριού.